Słowniczek pojęć związanych z klimatem

A  | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | Ł | M | N  | O | P | R | S | Ś | T | U | W | Z

Adaptacja – łagodzenie skutków zmiany klimatu, przystosowywanie się do nowych warunków klimatycznych

Anomalia temperatury – odchylenie temperatury od wartości uśrednionej po pewnym referencyjnym odcinku czasu. Możemy mówić o anomalii średniej temperatury Ziemi, np. wzroście średniej temperatury Ziemi względem okresu przedprzemysłowego (w ostatnim Raporcie IPCC zdefiniowano go na okres 1850-1900)

Antropogeniczna zmiana klimatu – wzrost średniej temperatury powierzchni Ziemi spowodowany wzrostem stężenia gazów cieplarnianych związanym z działalnością człowieka (z greckiego ánthrōpos – człowiek oraz génesis – pochodzenie)

Bezpieczeństwo klimatyczne – według wielu badań współczesna zmiana klimatu prowadzi do  wzrostu zagrożeń bezpośrednich (związanych np. z falami upałów, powodziami, suszą, wezbraniami sztormowymi) jak i pośrednich (od pożarþw lasów po problemy z plonami, zaopatrzeniem w wodę, zdrowiem). Ograniczenie zmiany klimatu i właściwa adaptacja mogą zmniejszyć te zagrożenia i ich skutki, czyli zwiększyć bezpieczeństwo klimatyczne.

Bilans energetyczny – zestawienie ilości energii pochłanianej i oddawanej przez ciało

Bilans energetyczny Ziemi – zestawienie energii słonecznej docierającej do Ziemi oraz energii, którą nasza planeta wypromieniowuje z powrotem w przestrzeń kosmiczną. Gdy Ziemia zatrzymuje więcej energii niż oddaje, planeta się ociepla. Czytaj dalej: https://naukaoklimacie.pl/aktualnosci/efekt-cieplarniany-dla-sredniozaawansowanych-7-bilans-energetyczny-ziemi-428

Bioróżnorodność – zróżnicowanie życia na Ziemi (lokalnie w ekosystemie), które obejmuje różnorodność genetyczną w obrębie gatunków, różnorodność gatunków w ekosystemie oraz różnorodność krajobrazu – ekosystemów i powiązań między nimi.

Dopuszczalne granice globalnego ocieplenia – uzgodnione międzynarodowo (np. w Porozumieniu Paryskim) progi wzrostu średniej temperatury Ziemi w stosunku do epoki przedprzemysłowej – 1,5°C i 2°C. Według licznych badań Ich przekroczenie grozi uruchomieniem nieodwracalnych i niebezpiecznych zmian w środowisku. Czytaj dalej: https://naukaoklimacie.pl/aktualnosci/porownanie-nastepstw-zmiany-klimatu

Ekwiwalent dwutlenku węgla – miara mówiąca, jaką masę dwutlenku węgla trzeba byłoby wyemitować, aby uzyskać taki sam wpływ na klimat jak po wyemitowaniu określonej masy innego gazu cieplarnianego

Epoka przedprzemysłowa – okres w historii Ziemi sprzed masowego rozwoju przemysłu i spalania paliw kopalnych na dużą skalę (przyjmuje się zazwyczaj lata 1850–1900). Stanowi punkt odniesienia do mierzenia obecnego ocieplenia klimatu. Czytaj dalej: https://naukaoklimacie.pl/aktualnosci/wzgledem-okresu-przedprzemyslowego-co-to-wlasciwie-oznacza-236

Fala upałów – okres 3 następujących po sobie dni z temperaturą powietrza przekraczającą 30 st. C. Stanowi poważne zagrożenie m.in. dla zdrowia ludzi, rolnictwa oraz infrastruktury energetycznej. Czytaj dalej: https://naukaoklimacie.pl/aktualnosci/historyczne-upaly-w-czerwcu-2026-roku

F-gazy – fluorowane gazy cieplarniane czyli stworzone przez człowieka gazy, których cząsteczki zawierają atomy fluoru. Zastąpiły w zastosowaniach technicznych wycofane wcześniej z użycia, niszczące warstwę ozonową freony.

Freony (ang. chlorofluorocarbons , w skrócie CFC) – potoczna nazwa grupy syntetycznych gazów cieplarnianych stosowanych dawniej w chłodnictwie (pochodzi od nazwy handlowej jednego z nich), ale wycofanych ze względu na ich niszczący wpływ na warstwę ozonową

Gazy cieplarniane (ang. greenhouse gases, w skrócie GHG) – gazy przepuszczające promieniowanie widzialne, ale pochłaniające promieniowanie podczerwone w zakresie długości fal emitowanych przez Ziemię

Granice planetarne – progi określone dla dziewięciu sfer, które mają znaczenie dla stabilności warunków dla życia na Ziemi (zmiana klimatu, integralność biosfery, zmiana ekosystemów lądowych, zmiana zasobów wody słodkiej, zaburzenie cykli biogeochemicznych, zakwaszenie oceanów, zakwaszenie oceanu, aerozol atmosferyczny, zanik ozonu w stratosferze, nowe substancje w środowisku i ). Ich przekroczenie oznacza ryzyko wystąpienia w środowisku poważnych zmian mogących nieodwracalnie zmienić warunki życia.

Klimat – wolno zmieniające się elementy układu atmosfera–hydrosfera–powierzchnia lądu.
Zazwyczaj opisuje się je za pomocą odpowiednich wartości uśrednionych dla systemu klimatycznego w okresach obejmujących miesiąc lub dłużej, uwzględniając zmienność tych wielkości w czasie.
Klasyfikacje klimatyczne uwzględniają przestrzenne zróżnicowanie tak uśrednionych w czasie zmiennych. Pojęcie klimatu – początkowo utożsamiane niemal wyłącznie z rocznym przebiegiem wieloletnich średnich temperatury przy powierzchni i sum opadów – w ostatnich dekadach uległo rozszerzeniu i ewolucji, co wynika z coraz lepszego zrozumienia procesów kształtujących klimat i jego zmienność.
źródło: https://glossary.ametsoc.org/wiki/climate/ 

Klimatyczny bilans wodny – różnica między ilością wody, która spada na dany obszar w postaci opadów, a ilością, która z niego odparowuje. Ujemny bilans oznacza, że dany obszar wysycha. Czytaj dalej: https://klimat.imgw.pl/pl/klimatyczny-bilans-wodny/#2021/01/

Łączność ekologiczna – fizycznie połączenie pomiędzy różnymi obszarami przyrodniczymi tak, aby zapewnić możliwość swobodnego przemieszczania się zwierząt, roślin i genów między nimi. Korytarze ekologiczne pozwalają gatunkom migrować w odpowiedzi na zmieniający się klimat oraz wspierają bioróżnorodność, zwiększając odporność ekosystemów na zmianę klimatu. Czytaj dalej: https://rcin.org.pl/miiz/Content/135541/PDF/WA058_159002_P3259-54_Eko-Pol-B.pdf

Miejski Plan Adaptacji (MPA) – plany adaptacji do antropogenicznej zmiany klimatu przygotowywane w Polsce przez miasta powyżej 20 tys mieszkańców. Obejmują działania przystosowawcze które są wprowadzane na terenie miasta. Od 11 stycznia 2025 r. miejski plan adaptacji musi zostać sporządzony dla miasta liczącego co najmniej 20 000 mieszkańców. Miasta, które nie posiadały dokumentu możliwego do uznania za MPA, mają obowiązek opracować plan do 2 stycznia 2028 r. Jest to obowiązek wynikający z polskiego Prawa ochrony środowiska.

Mitygacja – ograniczanie zmiany klimatu, czyli działania mające spowolnić lub zatrzymać wzrost średniej temperatury (głównie ograniczanie emisji gazów cieplarnianych)

Pogoda – stan atmosfery, głównie kontekście jego wpływu na życie i działalność człowieka.
W odróżnieniu od klimatu, pogoda obejmuje krótkotrwałe (od minut do dni) zmiany zachodzące w atmosferze. Potocznie pogodę określa się poprzez takie parametry, jak temperatura, wilgotność, opady, zachmurzenie, widzialność i wiatr.
źródlo: https://glossary.ametsoc.org/wiki/weather/

Polityka klimatyczna – całokształt działań, przepisów i strategii wdrażanych przez rządy oraz organizacje międzynarodowe, których celem jest redukcja emisji gazów cieplarnianych oraz przystosowanie społeczeństwa do nieuniknionych zmian klimatu. Czytaj dalej: https://koalicjaklimatyczna.org/polityka-klimatyczna-jest-dla-ludzi/

Potencjał tworzenia efektu cieplarnianego (ang. Global Warming Potential, w skrócie GWP) – miara pozwalająca porównywać działanie na klimat poszczególnych gazów cieplarnianych różniących się czasem życia, własnościami fizycznymi i stężeniem w atmosferze. Mówi, ile ton dwutlenku węgla trzeba byłoby wyemitować, aby uzyskać ten sam efekt, co w przypadku emisji tony wybranego gazu. Potencjał tworzenia efektu cieplarnianego określa się dla konkretnych przedziałów czasowych, np. 100 lat (GWP-100).

ppb (ang. parts per billion) – jednostka mówiąca, ile cząsteczek wybranego gazu przypada na miliard cząsteczek powietrza

ppm (ang. parts per million) – jednostka mówiąca, ile cząsteczek wybranego gazu przypada na milion cząsteczek powietrza

Promieniowanie podczerwone – promieniowanie elektromagnetyczne o długościach fal dłuższych niż 780 nm

Promieniowanie ultrafioletowe – promieniowanie elektromagnetyczne o długościach fali krótszych niż 380 nm

Promieniowanie widzialne – promieniowanie elektromagnetyczne o długościach fali z zakresu od ok. 380 do 780 nm, rejestrowane przez oko ludzkie

Punkt krytyczny – wartość parametru istotnego dla jakiegoś procesu (np. średniej temperatury powierzchni Ziemi), po przekroczeniu której proces znacznie przyśpiesza lub staje się nieodwracalny

Retencja wody — zdolność środowiska (gleby, roślinności, rzek, mokradeł) do przetrzymywania wody opadowej i spowalniania jej odpływu.Retencja korytowa – gromadzenie wody bezpośrednio w korytach rzek i strumieni.

Rolnictwo bagienne (poludikultura) – gospodarowanie na uwodnionych, odtworzonych torfowiskach bez ich osuszania. Pozwala na zbiór roślin tolerujących podmokłe tereny (np. trzciny, tataraku) przy jednoczesnym powstrzymaniu emisji dwutlenku węgla z przesuszonego torfu. Czytaj dalej: https://www.gov.pl/web/retencja/paludikultura–czym-jest-i-dlaczego-jest-tak-wazna-dla-srodowiska

Ryzyka klimatyczne – prawdopodobieństwo wystąpienia strat materialnych, środowiskowych lub zdrowotnych na skutek zjawisk klimatycznych (np. powodzi, suszy, huraganów, przegrzania) połączone z wrażliwością danej społeczności na te zagrożenia. Czytaj dalej: https://naukaoklimacie.pl/aktualnosci/jaki-jest-prog-klimatycznej-katastrofy https://naukaoklimacie.pl/wykres-na-dzis/ryzyka-klimatyczne-dla-infrastruktury-w-europie

Ryzyko termiczne / stres cieplny – stan, w którym organizm ludzki lub zwierzęcy przyjmuje więcej ciepła ze środowiska, niż jest w stanie oddać (np. poprzez pocenie się). Prowadzi do wycieńczenia, udaru, a w skrajnych przypadkach do śmierci. Czytaj dalej: https://klimat.imgw.pl/pl/ryzyko-termiczne/#2020/01/ https://naukaoklimacie.pl/aktualnosci/kiedy-ciepla-pogoda-staje-sie-problemem

Scenariusze klimatyczne –  Scenariusze klimatyczne to projekcje przyszłych zmian klimatu, które są oparte na modelach klimatycznych i analizie danych. Są one używane do oceny skutków i zagrożeń związanych z zmianami klimatycznymi oraz do planowania działań adaptacyjnych. Scenariusze różnią się w zależności od prognozowanej wielkości emisji gazów cieplarnianych i stylu życia ludzi.

Sprzężenia zwrotne w klimacie – procesy występujące w odpowiedzi na jakiś bodziec (np. wzrost średniej temperatury powierzchni Ziemi) i powodujące jego wzmocnienie (sprzężenia dodatnie) lub osłabienie (sprzężenia ujemne).

Susza – długotrwały niedobór wody w środowisku. Najczęściej zaczyna się od braku opadów (susza meteorologiczna), prowadzi do do deficytu wilgoci w glebie i spadku plonów (susza glebowa lub rolnicza), a ostatecznie do obniżenia poziomu rzek (susza hydrologiczna) i wód podziemnych (susza hydrogeologiczna). Globalne ocieplenie odpowiada za wzrost średnich temperatur, co przyspiesza parowanie, oraz prowadzi do redystrybucji opadów (ich lokalnego spadku lub wzrostu), co pogłębia problem. Czytaj dalej: https://imgw.pl/susza-najwazniejsze-pytania-i-odpowiedzi/

Ślad węglowy – całkowita suma emisji gazów cieplarnianych wywołanych bezpośrednio lub pośrednio przez daną osobę, organizację, produkt, wydarzenie lub usługę. Podaje się go jako ekwiwalent dwutlenku węgla.

Średnia temperatura Ziemi (temperatura globalna) – średnia ważona  pomiarów temperatury powietrza przy powierzchni lądów i oceanów z całego globu, mierzony na przestrzeni całego roku, z uzwględniemiem wag związanych z czynniami lokalnymi (reprezentatywnośc, wysokośc nad poziomem morza i.t.p.). Służy jako główny wskaźnik ogólnego stanu systemu klimatycznego. Czytaj dalej: https://naukaoklimacie.pl/aktualnosci/klimat-dawnych-epok-od-dinozaurow-do-ladolodu-388

Warstwa ozonowa – warstwa w atmosferze, w której stale zachodzą reakcje tworzenia i rozpadu ozonu, podczas których pochłaniana szkodliwe dla organizmów żywych promieniowanie ultrafioletowe (część promieniowania słonecznego)

Wezbrania sztormowe – lokalny wzrost poziomu morza spowodowany przez wiatr (spychający masy wody na ląd) i spadek ciśnienia atmosferycznego wewnątrz układu niskiego ciśnienia z którym sztorm jest związany. Zależy od siły kierunku, prędkości i czasu trwania sztormu, ukształtowania wybrzeża i innych czynników. W skrajnych sytuacjach może przekraczać wartość 5m i więcej.

Warstwa ozonowa – warstwa w atmosferze, w której stale zachodzą reakcje tworzenia i rozpadu ozonu, podczas których pochłaniana szkodliwe dla organizmów żywych promieniowanie ultrafioletowe (część promieniowania słonecznego)

Wezbrania sztormowe – lokalny wzrost poziomu morza spowodowany przez wiatr (spychający masy wody na ląd) i spadek ciśnienia atmosferycznego wewnątrz układu niskiego ciśnienia z którym sztorm jest związany. Zależy od siły kierunku, prędkości i czasu trwania sztormu, ukształtowania wybrzeża i innych czynników. W skrajnych sytuacjach może przekraczać wartość 5m i więcej.

Zakwaszanie oceanu – proces polegający zmianie odczynu pH oceanu w stronę większej kwasowości, wynikający z pochłanianiem przez ocean dużych ilości dwutlenku węgla

Zarządzanie zlewniowe w gospodarce wodnej (podejście zlewniowe) – polega na zarządzaniu całą przestrzenią zlewni, czyli terenu z którego woda spływa do danej rzeki, zbiornika lub jeziora tak aby osiągnąć dane cele. W adaptacji do zmiany klimatu polega ono na zatrzymywaniu jak największej ilości wody w miejscu wystąpienia opadu. Czytaj dalej: https://obserwator.imgw.pl/2021/04/09/retencja-co-to-takiego-i-czy-jest-konieczna/ https://klimada2.ios.gov.pl/pokaz-rozwoj-malej-retencji/

Zdrowotne skutki zmiany klimatu – bezpośredni i pośredni wpływ antropogenicznej zmiany klimatu na ludzkie zdrowie. Obejmuje m.in. udary cieplne, problemy z układem oddechowym, sercowo-naczyniowym, chorobowo groźne skutki zanieczyszczenia powietrza, gorszy dostęp do żywności czy problemy z zdrowiem psychicznym wynikające z katastrof naturalnych. Czytaj dalej: https://pan.pl/app/uploads/2024/06/KOMUNIKAT_04_2024_ZDROWIE.pdf

Zmiana wzorców występowania chorób zakaźnych i wektorowych – przesunięcie obszarów i pór roku, w których rozprzestrzeniają się choroby przenoszone przez tzw. wektory (np. komary czy kleszcze). Cieplejszy klimat pozwala tym organizmom opanowywać nowe, dotąd zbyt chłodne rejony (np. borelioza czy gorączka denga w Europie). Czytaj dalej: https://naukaoklimacie.pl/aktualnosci/od-boreliozy-do-malarii-ekspertka-o-tym-co-ocieplenie-klimatu-przyniesie-europie